SpaceX Falcon 9 roketinin yaklaşık 4 ton ağırlığındaki ikinci kademesi, saatte 8 bin 690 kilometre hızla Ay yüzeyine çarptı. Çarpışma anı görüntülenemedi ancak Şili’deki Çok Büyük Teleskop, oluşan bulutta sodyum ve lityuma ait spektral izler belirledi.
SpaceX’in Ocak 2025’te iki özel Ay aracını uzaya gönderen Falcon 9 roketine ait ikinci kademe, 5 Ağustos 2026 Çarşamba günü saat 09.35 TSİ civarında, Einstein Krateri yakınındaki Ay yüzeyine çarptı. Yaklaşık 4 bin kilogram ağırlığındaki roket parçası, Güneş etkinliği ve kütle çekim kuvvetlerinin etkisiyle kontrolsüz biçimde Ay’a yönelerek saatte yaklaşık 8 bin 690 kilometre hızla yüzeye ulaştı.
Çarpışma anı herhangi bir gözlemevi tarafından doğrudan görüntülenemedi. Buna karşın Şili’deki Paranal Gözlemevi’nde bulunan Avrupa Güney Gözlemevi’ne ait Çok Büyük Teleskop, çarpışma sonrasında oluşan enkaz bulutuna ilişkin spektral izler tespit etti.
NASA’nın Lunar Reconnaissance Orbiter aracı ile Güney Kore’nin Danuri olarak da bilinen Korea Pathfinder Lunar Orbiter aracının, çarpışma bölgesini görüntülemesi bekleniyor. Elde edilecek fotoğrafların çarpışma noktasını ve oluşan krateri doğrulaması öngörülüyor.
Teleskop sodyum ve lityum izlerini belirledi
Avrupa Güney Gözlemevi’nin Şili’deki Çok Büyük Teleskop’u, çarpışmanın ardından yaklaşık 5 ila 10 dakika boyunca sodyum ve lityum gazına ait spektral çizgiler kaydetti.
Gözlemleri yürüten Boston Üniversitesinden gök bilimci Carl Schmidt, sodyumun Ay toprağından, lityum izlerinin ise Falcon 9’un ikinci kademesinden kaynaklanmış olabileceğini değerlendirdi. Schmidt, ilk incelemenin sınırlı verilere dayandığını ve sonuçların ayrıntılı analizlerle netleşeceğini belirtti.
Çarpışmanın, Ay’ın Güneş tarafından aydınlatılan bölgesiyle gölgede kalan bölgesi arasındaki sonlandırıcı çizgiye yakın bir noktada meydana geldiği tahmin ediliyor. Konumun Dünya’dan bakıldığında Ay’ın kenarına yakın olması, olayın doğrudan gözlemlenmesini zorlaştırdı.
Çarpışmayla birlikte Ay yüzeyinden yükselen toz ve kaya parçalarının kısa süreliğine Güneş ışığıyla aydınlandığı değerlendiriliyor. Bulutun ışıkla etkileşimi, gök bilimcilerin çarpışma sırasında açığa çıkan maddelerin bileşimi hakkında bilgi edinmesini sağladı.
Roket kademesi Ocak 2025’ten beri uzaydaydı
Okul otobüsü büyüklüğündeki roket parçası, 15 Ocak 2025’te Florida’daki NASA Kennedy Uzay Merkezi’nden gerçekleştirilen “Ghost Riders in the Sky” görevinin ardından yörüngede kalmıştı.
Falcon 9, bu görev kapsamında Firefly Aerospace’in Blue Ghost Ay iniş aracı ile Japonya merkezli ispace şirketinin Resilience iniş aracını uzaya taşıdı. Blue Ghost, roketten yüksek eliptik Dünya yörüngesinde ayrıldı.
Ay görevlerinin, Dünya’ya yakın yörünge uçuşlarından daha yüksek enerji gerektirmesi nedeniyle Falcon 9’un ikinci kademesi kontrollü biçimde atmosfere yönlendirilemedi. Yakıtını tüketen ve manevra kabiliyetini kaybeden kademe, yaklaşık 19 ay boyunca kontrolsüz bir yörüngede hareket etti.
Güneş etkinliği ve kütle çekimi rotayı değiştirdi
SpaceX’in NASA Bilim ve Dragon Programları Direktörü Julianna Scheiman, çarpışmanın kasıtlı olmadığını bildirdi.
Scheiman’a göre Güneş etkinliği ile Dünya, Ay ve Güneş’in kütle çekim etkilerinin birleşimi, roket kademesini zaman içinde Ay’a çarpacak bir yörüngeye taşıdı. SpaceX ve NASA’nın, gelecekte benzer durumların önlenmesi ve görevlerden kalan araçların daha iyi takip edilmesi için birlikte çalıştığı belirtildi.
Project Pluto astronomi yazılımının geliştiricisi Bill Gray, roket kademesinin yörüngesini hesaplayarak çarpışmayı aylar öncesinden öngördü. Gray, çarpışmanın insanlar açısından herhangi bir tehlike oluşturmadığını ancak uzay görevlerinden geriye kalan donanımların nasıl bertaraf edildiğine ilişkin eksiklikleri ortaya koyduğunu ifade etti.
NASA’nın Jet İtki Laboratuvarı bünyesindeki Yakın Dünya Nesneleri Araştırma Merkezi de çarpışmadan önce roket kademesinin Ay’a ulaşma olasılığını yüzde 100 olarak hesapladı. NASA, olayın Dünya için herhangi bir risk oluşturmadığını açıkladı.
Ay’a düşen insan yapımı cisimler
Kontrolsüz uzay araçlarının ve roket kademelerinin Ay’a çarpması nadir görülen olaylar arasında bulunuyor.
Çin’e ait bir roket kademesi, 4 Mart 2022’de Ay’ın Dünya’dan görülmeyen tarafına çarparak yaklaşık 29 metre genişliğinde çift yapılı bir krater oluşturdu.
NASA ise 9 Ekim 2009’da LCROSS görevi kapsamında bir Centaur roket kademesini Ay’ın güney kutbundaki Cabeus Krateri’ne kasıtlı olarak çarptırdı. Çarpışmayla yükselen malzemenin incelenmesi sonucunda Ay toprağında su buzu bulunduğuna ilişkin önemli veriler elde edildi.
Başarısız Ay inişleri
Son yıllarda Ay’a yumuşak iniş yapması planlanan bazı araçlar da görevlerinin son aşamasında yüzeye çarptı.
Rusya’nın Luna-25 aracı 2023’te, Hindistan’ın Chandrayaan-2 görevinin Vikram iniş aracı ise 2019’da kontrollü iniş gerçekleştiremedi. NASA’nın Lunar Reconnaissance Orbiter aracı, Vikram’ın çarpışma alanını daha sonra görüntüledi.
İsrail’in Beresheet iniş aracı da 11 Nisan 2019’da Ay yüzeyine çarptı. Aracın taşıdığı yükler arasında zorlu çevre koşullarına dayanıklılıklarıyla bilinen mikroskobik tardigradların bulunduğu açıklanmıştı. Bu canlıların çarpışmanın ardından hayatta kalıp kalmadığı doğrulanamadı.
NASA, Apollo programı sırasında bazı Saturn V roket kademelerini Ay’ın sismik yapısını incelemek amacıyla kontrollü olarak yüzeye yönlendirdi. Apollo 13’ün üçüncü kademesinin Ay’a kasıtlı çarpışı da sismik ölçümlerde kullanıldı.
Uzay çöpleri Ay görevleri için gündemde
Ay çevresindeki insan kaynaklı faaliyetlerin artması, görevlerden kalan roket kademelerinin ve diğer uzay araçlarının takibini daha önemli hale getiriyor.
NASA’nın Artemis programı kapsamında Ay’a düzenli astronot görevleri gerçekleştirmeyi ve uzun süreli insan varlığı oluşturmayı planlaması, kontrolsüz uzay araçlarının yaratabileceği risklere ilişkin tartışmaları da artırıyor.
Bilim insanları, Ay çevresindeki trafiğin artmasıyla birlikte roket kademelerinin görev sonundaki yörüngelerinin daha dikkatli planlanması, cisimlerin düzenli takip edilmesi ve kontrollü bertaraf yöntemlerinin geliştirilmesi gerektiğine işaret ediyor.
