Değerli okurlar,
Geçen hafta iki HÜRKUŞ-II’nin Hava Kuvvetlerine teslim edildiğini, Azerbaycan’a 14 uçak satılacağını, KAAN P1’in uçuş için hazırlandığını ve savunma şirketlerinin milyarlarca avroluk, dolarlık anlaşmalarını duyduk. Haberler güçlü. Ancak bu kez “ne açıklandı?” diye sormak yeterli değil. Açıklamaların ardından hangi işin başlayacağına, hangi takvimin işleyeceğine de bakmak gerekiyor.
Çünkü savunma sanayisinde birbirinden çok farklı aşamalar aynı manşette yan yana gelebiliyor: Bir ürün teslim edilmiş olabilir; diğeri test aşamasında, bir başkası içinse henüz ön protokol imzalanmış olabilir. Hepsini aynı başarı ölçüsünde anlatırsak hem okuru yanıltır hem de gerçek ilerlemeyi takip edemeyiz.
HÜRKUŞ-II’nin önündeki iş şimdi başlıyor
İlk iki HÜRKUŞ-II’nin 28 Eylül’de Hava Kuvvetlerine teslim edilmesi, projede beklenen eşiklerden biriydi. Başlangıçta 15 uçak olarak planlanan tedarik 55’e çıkarıldı. Teslimatların 2028 sonuna kadar tamamlanması, HÜRKUŞ filolarının 2027’de görülmesi hedefleniyor. Uçak askeri tip sertifikasını aldı; geliştirme sürecinde yaklaşık 23 bin saatlik test faaliyeti yürütüldüğü de açıklandı.
Ben bu haberde tören fotoğrafından çok 55 uçaklık takvime bakıyorum. İlk iki uçak teslim edildi; şimdi üretimin aynı düzenle devam etmesi, uçakların eğitim faaliyetlerine katılması ve filonun gerçekten kurulması gerekiyor. Bunlar teknik bir ayrıntı değil. Bir eğitim uçağının değeri, hangarda bulunmasından çok kaç pilotun eğitimini üstlendiğiyle ölçülür.
HÜRKUŞ’ta edinilen tecrübenin HÜRJET ve KAAN’a taşınacağı yönündeki açıklamalar da doğru bir beklenti. Fakat tecrübenin aktarılması kendiliğinden gerçekleşmez. Aynı mühendislerin, test altyapısının ve tedarikçilerin birden fazla projede çalışması planlama gerektirir. Benim önümüzdeki iki yıl için asıl merak ettiğim, HÜRKUŞ teslimatlarının hızlanırken diğer projelerin insan kaynağını ve üretim kapasitesini zorlayıp zorlamayacağı.
Azerbaycan satışı: İhracatın devamı ilk teslimatlarda belli olacak
HÜRKUŞ için Azerbaycan’la imzalanan 14 uçaklık sözleşme, Türkiye’nin kendi kuvvetine teslim ettiği bir uçağı dış pazara da sunması bakımından önemli. Ancak 500 milyon doları aşan toplam, yalnızca HÜRKUŞ’un satış tutarı değil. ADEX’te açıklanan pakette BAYKAR, ROKETSAN ve ASELSAN’ın farklı ürünlerine ilişkin anlaşmalar da bulunuyor.
TUSAŞ Genel Müdürü Mehmet Demiroğlu, Azerbaycan’ın hızlı teslimat istediğini ve bu parti uçakların Türkiye’deki üretim hattından karşılanacağını söyledi. Azerbaycan’da bazı insansız hava araçları ile taktik platformların üretimi de görüşülüyor. Bu açıklama ortak üretim ihtimalini gösteriyor; fakat henüz imzalanmış bir üretim anlaşması yok. ASELSAN ile NOVASİS’in Nahçıvan’da fabrika kurulmasına yönelik imzaladığı metin de ön protokol. Fabrikanın ne üreteceği ve ne zaman faaliyete geçeceği açıklanmadı.
Burada geleceğe ilişkin iki ayrı yol var. Birincisi, HÜRKUŞ’un Azerbaycan’a zamanında teslim edilmesi ve sonraki alıcıların bu teslimatı görmesi. İkincisi, işbirliğinin yerel üretime ve daha fazla teknoloji paylaşımına ilerlemesi. İkincisi gerçekleşirse ilişki tek seferlik satışın ötesine geçer. Ama bugün için bunu sonuç değil, ihtimal olarak yazmalıyız.
KAAN’da heyecanı test takviminden ayırmak gerek
KAAN P1 için yapılan açıklama, ilk bakışta “uçuş çok yakın” dedirtiyor. TUSAŞ, P1’in sistem testlerini tamamladığını, yavaş taksi testlerinden geçtiğini ve hızlı taksi aşamasına hazırlandığını bildirdi. Demiroğlu, herhangi bir aksaklık yaşanmaması hâlinde uçuşun ekim ya da kasım ayında, en geç bu yıl içinde hedeflendiğini söyledi. P2 üzerinde de çalışmalar sürüyor.
Burada küçük ama önemli bir ayrım var: KAAN’ın P0 prototipi daha önce uçtu. Şimdi beklenen, P1’in uçuşu. P1’in gökyüzüyle buluşması elbette projenin ilerlediğini gösterecek; fakat tek başına uçağın hazır olduğu anlamına gelmeyecek. Bir prototipin ilk uçuşundan sonra uçuş zarfının genişletilmesi, sistemlerin doğrulanması ve sonraki prototiplerin programa katılması gerekir.
Benim beklentim, önümüzdeki dönemde yalnızca “ne zaman uçacak?” sorusuna değil, uçuşun ardından hangi testlerin başlayacağına da yanıt verilmesi. Çünkü kamuoyunun ilgisi ilk uçuşta yoğunlaşacak; programın gerçek temposunu ise sonraki testlerin sıklığı ve prototipler arasındaki iş bölümü gösterecek.
HÜRJET’in takvimi: Uçuş saati arttı, teslimat saati yaklaşıyor
HÜRJET’te iki prototiple 600 saatin üzerinde uçuş yapıldığı, üçüncü prototipin geçen ay ilk uçuşunu gerçekleştirdiği açıklandı. Dördüncünün yıl bitmeden uçması, iki prototipin daha gelecek yıl kalifikasyon ve sertifikasyon uçuşlarında kullanılması hedefleniyor. Türk Hava Kuvvetlerine ilk teslimatların 2027 sonunda, İspanya’ya teslimatların ise 2028 sonunda başlaması planlanıyor.
Bu takvim artık üretim tarafındaki hazırlıkları da önemli hâle getiriyor. TUSAŞ, HÜRJET’in komponent montajlarından bazılarını Kayseri’deki TOMTAŞ’a aktarmaya başladı. Şirketin uzun vadeli hedefi, nihai montajı kendi bünyesinde tutup üretimin daha büyük bölümünü alt yüklenicilerle yürütmek. Demiroğlu, üretimin yüzde 30’unu TUSAŞ’ta, yüzde 70’ini tedarikçi ekosisteminde gerçekleştirmeyi amaçladıklarını söyledi.
Bu modelin yararı, işin daha geniş bir sanayi ağına yayılması olabilir. Bedeli ise koordinasyon yükü. Kanat, gövde, kuyruk ve diğer parçalar farklı şirketlerde üretilirken kalite ve teslimat takvimi tek bir düzen içinde yönetilmek zorunda. TOMTAŞ’ta başlayan işin başka tedarikçilere aktarılması, önümüzdeki yıllarda TUSAŞ’ın kendi üretim kapasitesi kadar bu firmaların performansını da gündeme getirecek. HÜRJET’in takvimi, bu yeni üretim düzeninin ilk ciddi sınavlarından biri olacak.
HAVA SOJ: Gövdenin yanında görev sistemi de hazır olmalı
HAVA SOJ projesinde iki uçağın kalifikasyon uçuşları sürüyor. TUSAŞ Genel Müdürü, bir uçağın iç modifikasyonlarının ve görev sistemi kurulumunun tamamlandığını, diğerinin dış modifikasyonunun biterek uçuş testlerine başladığını açıkladı. İki uçağın 2027’de teslim edilmesi hedefleniyor.
Bu programı yalnızca “iki uçak hazırlanıyor” diye okumamak gerekir. Elektronik harp görevinde uçağın kendisi kadar içindeki görev sistemlerinin çalışması, birbirleriyle uyumlu olması ve uçuş sırasında doğrulanması da belirleyici. Dolayısıyla 2027 hedefinin önündeki soru, uçakların fiziksel olarak hazır olup olmadığıyla sınırlı değil; kalifikasyon sürecinin ne zaman tamamlanacağı. Bu başlıkta açıklanacak her yeni test aşaması, takvimin ne kadar gerçekçi olduğunu anlamamıza yardım edecek.
Milyarlık sözleşmeler: Her rakam aynı şeyi anlatmıyor
ASELSAN, Savunma Sanayii Başkanlığıyla devam eden uzun menzilli hava savunma sistemlerinin seri üretim projeleri için 1 milyar 8,5 milyon avroluk ilave sözleşmeler imzaladığını duyurdu. Buradaki vurgu, yeni bir sistemin ilk kez geliştirilmesinden çok mevcut seri üretim projelerinin devamı. Açıklamada sistemlerin adetleri ve teslimat takvimi paylaşılmadı; bu nedenle sözleşmeyi belirli bir sistemin adıyla eşleştirmek doğru olmaz.
ASELSAN’ın yurt dışındaki adı açıklanmayan bir son kullanıcıyla imzaladığı 488,5 milyon avroluk hava savunma ihracat sözleşmesi başka bir gösterge. Alıcının ve sistem ayrıntılarının açıklanmaması, anlaşmanın kapsamını dışarıdan yorumlamayı sınırlıyor. Yine de yurt içindeki seri üretim sözleşmesiyle ihracat sözleşmesinin aynı hafta duyurulması, şirketin hem yerli projelerdeki hem dış pazardaki iş yükünün büyüdüğünü gösteriyor. Gelecekte izlenecek konu, bu siparişlerin üretim kapasitesini nasıl etkileyeceği ve teslimatların hangi takvimde yapılacağı.
OTOKAR’ın açıkladığı 1 milyar 472 milyon doları aşan sözleşme ise çeşitli tiplerde tekerlekli zırhlı araçlar ve entegre lojistik desteği kapsıyor. Fakat şirketin KAP bildiriminde sözleşmenin resmi onaylar, teminat işlemleri ve avans ödemesinden sonra yürürlüğe gireceği belirtiliyor. Müşteri ve araç tipleri açıklanmadı. Bu, büyük tutarı küçültmez; fakat anlaşmanın henüz hangi koşullarda yürürlüğe gireceğini bilmemiz gerektiğini gösterir. Lojistik destek de sözleşmenin parçasıysa, mesele yalnızca araç üretmek değil, teslimattan sonra hizmeti sürdürebilmektir.
Büyük platformların dışında da bir ekosistem var
TİTRA’nın DUMRUL mini insansız helikopter sisteminin REPMUS 2026 tatbikatına katılması ve Milsoft’a bir savunma projesi kapsamında 700 bin dolarlık sipariş verilmesi, manşetlerde daha az yer buldu. Oysa bunlar savunma sanayisinin yalnızca uçak ve füze üretmediğini; yazılım, insansız sistemler ve alt bileşenler üzerinden de genişlediğini hatırlatıyor. Bu tür siparişlerin tek başına sektörün gücünü kanıtladığını söyleyemeyiz. Ancak büyük platformların çalışması için gereken daha geniş tedarik ağını anlamaya yardımcı oluyor.
Geçen haftanın gelişmelerini yan yana koyunca benim gördüğüm, Türkiye’nin aynı anda üç işi büyütmeye çalıştığı: kendi kuvvetine teslimat yapmak, dış pazara satış gerçekleştirmek ve üretimi daha geniş bir tedarikçi ağına yaymak. Bu üçü birbirini besleyebilir. Ama aynı zamanda kapasiteyi, insan kaynağını ve teslimat disiplinini zorlayabilir.
Önümüzdeki yıllarda HÜRKUŞ’un 55 uçağa ulaşması, Azerbaycan teslimatlarının gerçekleşmesi, HÜRJET’in açıklanan tarihlerde Türk Hava Kuvvetleri ve İspanya’ya teslim edilmesi, KAAN P1’in ilk uçuş sonrasındaki testlerden geçmesi ve HAVA SOJ’un kalifikasyonunu tamamlaması gerekecek. Bu takvimler bugünden kesin sonuç değil; kurumların açıkladığı hedefler. Benim kanaatim, savunma sanayisinin bir sonraki başarısının yeni proje duyurularından çok bu hedeflerin hangilerinin zamanında gerçekleştiğiyle ölçüleceği yönünde.
Büyük sözleşmeler manşet olur. Uçağın filoya katılması, sistemin teslim edilmesi, bakımının yapılması ve sonraki siparişlerin gelmesi ise o manşetin devamını yazar. Gelecek birkaç yıl, bu devamın ne kadar güçlü olacağını gösterecek.
Mevlüt Zor / mevlutzorr@gmail.com
Bu Konularda Daha Fazla Haber
Haber akışını destekleyen ilgili içerik bağlantıları aşağıda listelenmiştir.
